Thị trường lao động đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ, dưới tác động của AI chuyển từ tăng trưởng số lượng sang chất lượng, nơi AI hỗ trợ tăng năng suất nhưng cũng đe dọa thay thế các công việc lặp lại.
Các nghiên cứu khoa học nhận định đến năm 2030, khoảng 40 - 70% công việc có thể bị ảnh hưởng, đòi hỏi người lao động phải nâng cao kỹ năng số, tư duy sáng tạo và khả năng cộng tác với AI để tồn tại… Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan là AI không thay thế toàn bộ ngành nghề, mà thay thế những công việc mang tính lặp lại, cấp thấp, tiêu chuẩn hóa... đặc biệt ở nhóm vị trí entry-level vốn là điểm khởi đầu của sinh viên mới tốt nghiệp.
Các số liệu thực tế cho thấy việc tuyển dụng entry-level đã giảm mạnh đến 13% ở các ngành bị AI như: lập trình, dịch vụ khách hàng; giảm 33% vị trí entry-level do tự động hóa AI; số tin tuyển dụng entry-level giảm khoảng 15% trong năm 2025… Ngoài ra, một số công ty công nghệ đã giảm hơn 50% tuyển dụng junior developers; 39% doanh nghiệp cho biết đã cắt giảm vị trí entry-level nhờ AI xử lý công việc thay thế.
Hiện nay, nhiều công ty ưu tiên đầu tư AI, thay vì tuyển thêm nhân sự cấp thấp, vì thực tế cho thấy, AI đang thay thế rất hiệu quả các công việc mang tính lặp lại, tiêu chuẩn hóa và không đòi hỏi nhiều kinh nghiệm… Đặc biệt với những lĩnh vực chịu tác động rõ nhất là truyền thông, marketing, ngôn ngữ, lập trình cơ bản, chăm sóc khách hàng, hành chính văn phòng…
Trước đây, doanh nghiệp cần nhiều nhân viên junior để viết nội dung, dịch thuật, viết code đơn giản, tổng hợp dữ liệu… thì nay AI có thể đảm nhiệm phần lớn các công việc này với tốc độ nhanh hơn và chi phí thấp hơn. Điều này dẫn đến một thay đổi rất đáng chú ý: doanh nghiệp giảm số lượng tuyển dụng entry-level, nhưng không phải vì họ không cần nhân sự, mà vì họ cần nhân sự có năng lực cao hơn ngay từ đầu.
AI đang làm mất đi các “công việc học việc”, yêu cầu sinh viên mới ra trường phải có kỹ năng thực tế và khả năng thích ứng nhanh hơn. Nhưng bên cạnh đó, AI cũng tạo ra nhu cầu mới… Riêng đối với doanh nghiệp hiện nay không còn tìm kiếm người chỉ biết làm việc theo quy trình, mà tìm kiếm người biết sử dụng AI như một công cụ để nâng cao năng suất. Tuy nhiên, những ứng viên có kỹ năng nghề tốt, biết ứng dụng công nghệ và có tư duy học hỏi vẫn có nhiều cơ hội.
Trong bối cảnh chung thị trường lao động hiện nay và sắp tới về thách thức nguy cơ bất bình đẳng, khoảng cách thu nhập gia tăng giữa người lao động có kỹ năng cao - thấp, và về cơ hộ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, dịch chuyển lao động từ công việc nặng nhọc sang công việc trí óc, thúc đẩy kinh tế số.
Khó khăn của đa số sinh viên mới tốt nghiệp: thiếu kinh nghiệm làm việc, đây là rào cản lớn nhất khi hầu hết nhà tuyển dụng yêu cầu ứng viên có kinh nghiệm, trong khi sinh viên mới ra trường chỉ có kiến thức lý thuyết. Kỹ năng mềm còn yếu, cụ thể thiếu kỹ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, quản lý thời gian và ngoại ngữ…
Cụ thể hơn, các em chưa nắm bắt được thị trường lao động, không hiểu rõ nhu cầu tuyển dụng thực tế, không biết tìm việc ở đâu hoặc không biết viết CV chuyên nghiệp… Áp lực tâm lý, chênh vênh, hoang mang khi không tìm được việc làm, hoặc phải làm công việc trái ngành, thu nhập thấp.
Sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, một số kiến thức được học chưa cập nhật kịp thực tiển và các yêu cầu thực tế của doanh nghiệp. Bởi trước đây, sinh viên có thể được tuyển dụng và đào tạo từ đầu, nhưng hiện nay, doanh nghiệp kỳ vọng người lao động có thể tham gia công việc và tạo ra giá trị sớm hơn.
Việc chọn ngành nghề cần chuyển từ “chạy theo xu hướng/áp lực gia đình” sang sự kết hợp hài hòa giữa thấu hiểu năng lực bản thân, sở thích đam mê và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Sinh viên mới tốt nghiệp đang gặp khó khăn chính là thiếu kinh nghiệm làm việc, kỹ năng mềm yếu, thông tin thị trường chưa rõ ràng và áp lực tìm việc đúng chuyên môn.
Có ba nhóm nghề được đánh giá có lợi thế bền vững trong bối cảnh AI phát triển mạnh: Thứ nhất, là các nghề kỹ thuật và công nghệ ứng dụng như cơ điện tử, tự động hóa, kỹ thuật điện, kỹ thuật ô tô, vận hành và bảo trì thiết bị…; Thứ hai, là các nghề đòi hỏi tương tác con người và kỹ năng thực hành, như dịch vụ kỹ thuật, chăm sóc sức khỏe, logistics và các nghề kỹ thuật tại doanh nghiệp sản xuất…; Thứ ba, là những người lao động biết sử dụng AI như một công cụ làm việc…
Trong tương lai gần, sự khác biệt không nằm ở việc có hay không có AI, mà nằm ở việc người lao động có biết ứng dụng AI hiệu quả hay không. Riêng đối với sinh viên, đặc biệt là sinh viên giáo dục nghề nghiệp, lợi thế rất lớn nằm ở kỹ năng thực hành… Nếu được trang bị thêm năng lực số, khả năng sử dụng công nghệ và kinh nghiệm thực tế từ sớm, họ sẽ có khả năng thích ứng và cạnh tranh rất tốt trên thị trường lao động.
AI không là lựa chọn mà là năng lực cốt lõi bắt buộc trong thời đại số. Điều quan trọng không phải dùng AI suy nghĩ thay mình, mà dùng AI như một công cụ thực thi, giúp biến ý tưởng thành sản phẩm, biến kiến thức thành năng lực thực tế… Người thành công không phải là người biết nhiều nhất, mà là người biết học thông minh nhất với hệ thống AI. Nên vì vậy, AI sẽ trở thành công cụ giúp người lao động nâng cao giá trị và mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp mới trong hiện tại và tương lai.